05 December, 2009

Seyður og bústaðarmynstur

Viðmerking í sambandi við uppskot um hegning fram við vegunum

Hvat hava seyður og bústaðarmynstur við hvørt annað at skaffa? Kanska ikki so lítið. Bústaðarmynstrið hevur týdning í samband við nógv viðurskifti í samfelagnum, kanska tey flestu. Altíð verður snakkað um samferðslumøguleikar og infrakervi (sum ongantíð er nóg gott).
Bústaðarmynstrið hevur týdning í sambandi við øll viðurskifti, har samferðslumøguleikarnir hava týdning. Í roynd og veru størri, tí tað er bústaðarmynstrið, sum ger, at tørvurin á alsamt breiðari og beinari vegum ongantíð nøktast.

Hvussu er okkara bústaðarmynstur, tá ikki verður hugsað um húsasnið? Fólk sleppa at búseta seg á hvørjum tanga og á hvørji trøð. Kravinum um at kunna koyra heim í túnið verður ongantíð talað ímóti. Samstundis sleppa fólk at reka ein landbúnað, sum avmarkar hvørji onnur endamál, landslagið kann brúkast til, hóast hann lítlan og ongan búskaparligan týdning hevur. Onnur endamál kunnu vera vilt plantu- og djóralív, frítíðarlív (sum verður avmarkað av til dømis stikum) og endiliga ferðslan millum tær nógv spjøddu búsetingarnar.

Sjálvt um alt annað má víkja fyri bilkoyringini, hevur seyðurin tó havt rættin fram um bilarnar. Nú verður so aftur snakkað um at tryggja ferðsluna – les: bilkoyringina – út á tey spjøddu búplássini. Hesuferð er tað móti seyði, bilkoyrararnir skulu tryggjast. Til aðrar tíðir er tað móti omanlopi. Og altíð skulu teir tryggjast móti ov lítlari ferð.

Útreiðslurnar av hesum ferðslumynstrinum fara ongantíð at gevast at vaksa. Hetta eru resursur, vit kundu brúkt til útbúgving, mentan og menning av nýggjum vinnugreinum, soleiðis at landið kundi verið nakað meira áhugavert at búsett seg í. Hetta ferðslumynstrið kemur av bústaðarmynstrinum, upprunaliga, men nú styrkja tey hvønn annan.

Fyri at allokera resursur skilagott, er neyðugt at raðfesta. Í mun til seyð á vegnum og aðrar samferðsluspurningar, eiga vit at raðfesta, hvar fólk skulu búgva. Ikki soleiðis at skilja, at vit eiga at flyta fólk burtur frá verandi bústøðum. Hinvegin, um vit øll skulu gjalda tað, sum samferðslan kostar, so mugu vit øll vera við til at avgera, hvat bústaðarmynstrið skal vera. Nøkur góð parametur fyri bústaðarmynstrinum munnu vera 1) talið av bústaðarøkjum, 2) íbúgvatættleikin og 3) støddin av bústaðarøkjum. Tess færri bústaðarøkir, størri íbúgvatættleika og størri bústaðarøkir, tess smærri verða útreiðslurnar av samferðsluni. Útreiðslurnar av samferðslu eru nógvar ymiskar. Tann mest gloymda er forbrúkið av natúrligum landslagi. Beinleiðis verður landslagið brúkt til vegir við tilhoyrandi vegskráum. Óbeinleiðis gevur okkara ferðslumynstur eitt uppaftur meira spjatt byggjarí, til bústaðir og vinnu. Hetta spjadda byggjaríið brúkar óneyðuga nógv lendi í sær sjálvum og førir harafturat til meira vegagerð, tí frástøðurnar gerast størri. Aðrar útreiðslur eru orkunýtsla, ferðsluvanlukkur, viðlíkahald, vegagerð og fleiri sløg av dálking.

Ein møguleiki at minka um hesi árin er at gera eina ætlan fyri, hvussu bústaðarmynstrið skal vera. Hvussu nógv bústaðarøkir, vit skulu hava – í mesta lagi. Hvussu nógv skulu búgva á hvørjum ferkilometri – í minsta lagi. Og hvussu nógv skulu búgva í hvørjum býi – í minsta lagi.
Ein annar møguleiki, sum eigur at verða brúktur saman við áðurnevnda, er tað at lata fólk gjalda fyri vegirnar.

Fleiri mátar eru at gera hetta:
Ein er at lata kommunurnar gjalda fyri vegirnar. Landsverk kann tá vera ein tænastuveitari fyri kommunurnar.
Ein annar er at seta 20 ella fleiri gjaldsstøðir upp, eins og tær báðar, sum longu eru við undirsjóvartunlarnar. Tá tú koyrir gjøgnum eina gjaldsstøð, betalir tú so alt eftir, hvussu nógv vegakervið, tú nú koyrir inn á, kostar í rakstri og anlegg í mun til, hvussu nógv, tað verður brúkt.
Ein triði møguleiki er at menna eina tøkniliga gjaldsskipan, sum passar til føroysk viðurskifti. Harvið høvdu vit eisini fingið eina tøkniliga útflutningsvøru.

Brúkaragjald eigur undir øllum umstøðum at vera á vegunum. Millum annað til at dekka hegning fram við. Brúkaragjald er tó ikki nóg mikið, tí vit kunnu óansæð ikki loyva okkum at binda framtíðina til okkara ferðslumynstur. Hetta kann einans uppnáast við eini ætlan fyri bústaðarmynstrinum.

26 October, 2009

Rætturin at atkvøða


Fleiri spurningar áttu at verið avgjørdir við fólkaatkvøðugreiðslu. Ein av teimum uppløgdu – fyri tíðina – er spurningurin um talið av valdømum. Tann spurningurin kann setast sum ein ja/nei-spurningur, sjálvt um hann helst eisini kann nuancerast meira.

Aðrir spurningar eru als ikki eru so ítøkiligir, men áttu kortini onkusvegna at verið settir okkum øllum at svara. Útjaðaramenning, til dømis. Hava tey, sum hava latið seg velja á ting, teir førleikar, sum hóska til eitt modernað fólkaræði, so duga tey eisini at skipa so fyri, at tað kann fáast fram, hvat fólk veruliga ynskja. Uppgávan hjá einum modernaðum politikara er ikki at spæla eitt spæl við veljaranum, fyri at fáa hann at halda, at tilvildarligu dispositiónirnar hjá Tinginum eru tað, sum veljarin veruliga ynskir.

Tað átti at borið til at sett nøkur ymisk modellir upp fyri til dømis útbygging av samferðslukervinum, fyri síðan at lata fólk atkvøða um tað. Um teir ymisku valmøguleikarnir byggja á heilt ymisk prinsippir, so kann man lata fólk atkvøða fyri tveimum ella fleiri valmøguleikum.

Nakað annað er, at vit faktiskt hava upplivað eina stóra tøkniliga menning seinastu árini. Hetta átti man eisini at kunnað brúkt til at víðka um fólkaræðið. Nú, meðan øll eru samd um, at ”arbeiðsskapandi tiltøk” eiga at vera sett í verk, kundu vit framleitt eina skipan til elektroniska atkvøðugreiðslu. Ein tílík kundi lættliga verið betur lagað til tann veruleikan, sum politikkurin skal viðgera, enn tann vanliga politiska mannagongdin. Og so høvdu vit eisini havt eina nýggja útflutningsvøru. Við einum slagi høvdu vit sloppið undan rossahandlunum í Tinginum: tú ein tunnil, eg ein almennan stovn.

Aðrir týdningarmiklir spurningar, tíverri eisini nuanceraðir, eru teir um bústaðarmynstur og samferðslu. Bústaðarmynstrið verður ofta umrøtt nakað líkasum veðrið: ”okkara bústaðarmynstur er so og so háttað”. Og eitt lágtrýst liggur vestanfyri. Men bústaðarmynstrið er nakað, okkara fólkavaldu hava skapt. Síðani verður bústaðarmynstrið brúkt sum argument fyri at varðveita og útbyggja ein infrastruktur, sum ger tað ógjørligt at skapa býir, sum eru góðir og hugaligir at búgva í. Býir, sum liva eitt lív.
Býarlív er ein av fortreytunum fyri at fáa hetta landið við inn í framtíðina. Spyrt tú borgaran, trúgvi eg, tey flestu ynskja sær ein góðan bý at búgva í. Ikki minst teir nógv umrøddu útisetarnir og hini fólkini, sum vit ynskja, skulu flyta til Føroya.

Rættir politikarar taka brókatøk við veruligu trupulleikarnar, heldur enn – eins og sjónvarpsgandakallar – at lokka fólk at stara at onkrum, sum er uttan relevans.

Men sjálvandi; vit hava teir tinglimir, vit sjálvi hava valt. Suff!

13 June, 2009

02 June, 2009

Billeysi møguleikin

Tillukku til býráðið í Tórshavnar kommunu við ætlanunum um parkeringsgjald og billeysa handilsgøtu.

Hetta er tekniskt sæð tað rætta slagið av átøkum at gera. Avgjøld og forboð kunnu ávirka fólk til ein meira almannagagnligan atburð. Kampanjur, hinvegin, ávirka mest tey, sum ynskja at verða ávirkaði. Ávirkanin av eini kampanju fánar skjótt burtur, meðan forboð og avgjøld við tíðini verða góðtikin, og fáa heldur størri árin. At gjalda fólki fyri at sýna rættan atburð, so sum gjørt verður við Bussleiðini, hevur tann vansan, at vit ikki hava ráð til tað. Um tænastan hjá Bussleiðini skal blíva so góð, at øll fólk velja bussin, skulu vit brúka 10-20 ferðir fleiri pengar uppá bussarnar. Teir pengarnir eru truplir at krevja inn í skatti. Í roynd og veru er tað onki dýrt, samanborið við tað at eiga egnan persónbil. Men tað, sum manglar í roknistykkinum, er eggjanin í gerandisdegnum til at velja bussin fram um bilin. Her er tað, avgjøld og forboð rigga best. Rigga tey ikki, er tað tí, avgjøldini eru ov lág ella forboðini ólogisk.

Billeyst bústaðarøki
Men nú til tað, sum eg upprunaliga vildi siga: Eg vildi ynskt mær, at økið, har eg sjálvur búgvi, varð gjørt billeyst. Her merkir ‘billeyst’ í minsta lagi avtøka av privatari bilkoyring og avmarking av vinnuligari koyring. At gera eina handilsgøtu í miðbýnum billeysa er helst mest til æru fyri ferðafólkini. Skal tað ávirka ferðsluna í býnum sum heild, er neyðugt at gera eitt bústaðarøki billeyst. Eg kundi tonkt mær, at tað var heima í mínum býlingi at farið varð undir at gera eitt billeyst øki.

Støddin hevur týdning
Eitt billeyst bústaðarøki eigur at vera stórt. Um tað ikki kann vera stórt frá byrjan, mugu ætlanir leggjast fyri, hvussu stórt, tað skal enda við at vera. Er økið ikki stórt, fara øll, sum búgva har, at hava bil standandi uttanfyri økið. Soleiðis fær tað ikki positivt árin á ferðsluna í býnum sum heild. Jú størri billeyst øki, tess færri íbúgvar hava bil. Eisini eigur tað at vera stórt fyri at hava grundarlag fyri at bjóða tænastur, sum laga seg til umstøðurnar í økinum. Tað er serliga galdandi fyri matvøruhandlar. Eitt billeyst øki fer at fáa fleiri handlar, tí kundarnir eru meira lokalir.
Aðrar orsøkir eru eisini til, at eitt billeyst øki eigur at vera stórt. Til dømis kenslan, sum íbúgvarnir mugu sleppa at hava, av at liva billeyst.

Bilarnir kosta
Í longdini kann sparast við at halda ein part av býnum billeysan. Viðlíkahald av vegum er eitt, men enntá nýgerð av vegum verður bíligari, tí bilkoyringin í býnum sum heild minkar. Serliga kann sparast uppá pláss til parkering. Fyri hvønn borgara, sum klárar seg uttan bil, verða spardir um 120 m2 av grundøki – meira enn 1 ferkilometur um allir borgarar gjørdu tað. Fyri hvønn bil skulu vera seks básar runt í býnum og hvør básur krevur í miðal minst einar 20 m2. Her er íroknað óformliga parkeringin fram við vegi og tað plássið, fólk brúka til parkering heima.
Býurin vildi í praksis verið 10% størri, um øll parkering varð spard burtur. Býurin vildi verið 10% meira býur.

Sum heild er betur at leggja langtíðarætlanir um eitt stórt billeyst øki, enn stutt-tíðarætlanir um eitt lítið, billeyst øki... Men eitt sindur er betur enn onki.